Kirish

Giperbarik oksigenatsiya (GBO) — bir qator patologiyalarda isbotlangan samaradorlikka ega kuchli terapevtik usul. Biroq, har qanday tibbiy protsedura singari, GBO ning aniq qarshi ko’rsatmalari mavjud bo’lib, ularni bilish bemorlar xavfsizligi uchun juda muhimdir. Ushbu sharh UHMS (Undersea and Hyperbaric Medical Society) va ECHM (European Committee for Hyperbaric Medicine) ning dolzarb tavsiyalariga asoslangan.

Mutlaq qarshi ko’rsatmalar

Mutlaq qarshi ko’rsatmalar GBO o’tkazish ushbu holat bartaraf etilgunga qadar qat’iyan taqiqlanganligini bildiradi.

1. Davolanmagan pnevmotoraks

UHMS bo’yicha yagona umumtan olingan mutlaq qarshi ko’rsatma. Dekompressiya (kameradagi bosimni pasaytirish) paytida plevra bo’shlig’idagi havo kengayib, hayotga xavfli taranglikdagi pnevmotoraksga olib kelishi mumkin. GBO dan oldin plevra bo’shlig’ini drenajlash talab etiladi. Drenajdan so’ng seans ruxsat etiladi.

2. Muayyan kimyoterapevtik preparatlarni qabul qilish

Bir qator sitostatiklar giperbarik kislorod bilan birgalikda og’ir toksik ta’sir xavfini keltirib chiqaradi:

Preparat O’zaro ta’sir mexanizmi Tavsiya
Bleomitsin (anamnezda) O₂ o’pka toksikligini kuchaytirish → interstitsial pnevmonit, fibroz Qabul qilish paytida yoki anamnezda GBO ga qarshi ko’rsatma (UHMS umrbod cheklovni tavsiya qiladi)
Sisplatin Sinergik ototoksiklik; nefrotoksiklikning kuchayishi Faol terapiya davrida GBO o’tkazilmaydi; tugallangandan so’ng — individual baholash
Doksorubitsin Giperoksiya sharoitida kardiotoksiklikning kuchayishi Faol terapiya davriga qarshi ko’rsatma

Nisbiy qarshi ko’rsatmalar

Nisbiy qarshi ko’rsatmalarda qaror xavf/foyda tahlili asosida individual qabul qilinadi.

1. Havo tuzoqlari (air trapping) mavjud XOAO

Og’ir emfizema va bullalari bor bemorda dekompressiya paytida o’pka barotravmasi va pnevmotoraks xavfi mavjud. Ko’krak qafasi KT, STF ni baholash, sekin dekompressiya talab qilinadi. ECHM XOAO II–IV bosqichida (GOLD) individual yondashuvni tavsiya qiladi.

2. Isitma (tana harorati > 38,5°C)

Gipertermiya kislorod tutqanoq chegarasini pasaytiradi (Pol Bert effekti). Seans tana harorati normallashguncha kechiktiriladi. Hayotiy ko’rsatmalarda harorat < 38°C da o'tkazishga ruxsat beriladi.

3. Tutqanoq sindromi / Epilepsiya

Giperbarik kislorod tutqanoqlarni qo’zg’atishi mumkin (MNS kislorod toksikligi). Adekvat antikonvulsant terapiyadagi nazorat qilingan epilepsiyasi bor bemorlar sinchkov monitoring sharoitida GBO olishlari mumkin.

4. Klaustrofobiya

Monobarik kameralarda davolashda sezilarli cheklov bo’lishi mumkin. Taktika: anksiyolitiklar (benzodiazepinlar), psixologik tayyorgarlik, shaffof elementlari bilan ko’p o’rinli kameralardan foydalanish, asta-sekin moslashish.

5. Yuqori nafas yo’llari infektsiyalari (YNYI)

Shilliq qavatning shishi o’rta quloq va burun bo’shliqlari bosimini tenglashtirish buzilishiga olib keladi → baroootit va barosinusit xavfi. Seans tuzalguncha kechiktiriladi yoki kompressiyadan 30 daqiqa oldin topikal dekongestantlar qo’llaniladi.

6. Homiladorlik

UHMS nisbiy qarshi ko’rsatmalar qatoriga kiritadi. Nazariy xavf: giperoksiya tufayli homilada retrolental fibroplaziya. Hayotga xavfli holatlarda ruxsat etiladi: uglerod oksidi (CO) bilan zaharlanish, gaz gangrenasi, dekompression kasallik. ECHM bosimni 2,0 ATA dan oshirmaslikni va qisqartirilgan seanslarni tavsiya qiladi.

7. Tug’ma sferotsitozis

Eritrotsitlar membranasi anomaliyasi bilan irsiy gemolitik anemiya. Giperbarik kislorod ta’sirida kuchaytirilgan gemoliz mumkin. Seansdan oldin va keyin gemoglobin va retikulotsitlar nazorati talab qilinadi.

GBO bilan dori-darmonlarning o’zaro ta’siri

Kimyoterapevtik vositalardan tashqari, quyidagi preparatlar alohida e’tiborni talab qiladi:

Preparat O’zaro ta’sir turi Klinik ahamiyati
Disulfiram (Teturam, Esperal) Superoksiddismutazani (SOD) — asosiy antioksidant fermentni bloklaydi MNS va o’pkaning kislorod toksikligi xavfini sezilarli oshiradi. Disulfiram qabul qilish paytida GBO ga qarshi ko’rsatma.
Mafenid atsetati (Sulfamilon) Karboangidraz ingibitori; GBO da metabolik asidozni kuchaytiradi Kislorod tutqanoqlari xavfini oshiradi. Seansdan oldin mafenid bilan bog’lamlarni olib tashlash kerak.

GBO dan oldingi skrining protokoli

UHMS va ECHM tavsiyalari asosida, har bir bemor GBO kursidan oldin quyidagilardan o’tishi kerak:

Majburiy tadbirlar

  • Anamnez yig’ish: o’tkazilgan pnevmotorakslar, o’pka operatsiyalari, quloq kasalliklari, epilepsiya, onkologik anamnez (barcha kimyoterapiya sxemalarini o’z ichiga oladi)
  • LOR organlarini tekshirish: otoskopiya, eshituv naychasi o’tkazuvchanligini baholash (Valsalva sinovi)
  • Ko’krak qafasining rentgenografiyasi/KT: bullyoz emfizemani, pnevmotorakni istisno qilish
  • Qon glukozasini o’lchash: qandli diabeti bor bemorlarda — har bir seansdan oldin (gipoglikemiya xavfi)
  • Dori-darmon terapiyasini tekshirish: GBO bilan o’zaro ta’sir qiluvchi preparatlarni aniqlash

Qaror qabul qilish algoritmi

ECHM quyidagi yondashuvni taklif qiladi:

  1. Skrining → qarshi ko’rsatmalarni aniqlash
  2. Tasniflash: mutlaq / nisbiy / qarshi ko’rsatmalar yo’q
  3. Mutlaq qarshi ko’rsatmada → sababni bartaraf etish (pnevmotorakni drenajlash, preparatni bekor qilish) → qayta skrining
  4. Nisbiy qarshi ko’rsatmada → multidissiplinar konsultatsiya → xavf/foyda baholash → xabardor rozilik
  5. Qaror va asosni tibbiy kartada hujjatlashtirish

Xulosa

Skrining protokolini sinchkovlik bilan bajarish va qarshi ko’rsatmalarni bilish — GBO ni xavfsiz qo’llashning asosi. Yagona mutlaq qarshi ko’rsatma davolanmagan pnevmotoraks bo’lib qolmoqda, biroq bir qator nisbiy qarshi ko’rsatmalar va dori-darmon o’zaro ta’sirlari sinchkov baholashni talab qiladi.

Adabiyotlar

  • UHMS. Hyperbaric Oxygen Therapy Indications, 14th Edition. Undersea and Hyperbaric Medical Society, 2019.
  • Mathieu D. et al. ECHM Consensus Conference on Hyperbaric Medicine. European Committee for Hyperbaric Medicine, 2016.
  • Gill AL, Bell CN. Hyperbaric oxygen: its uses, mechanisms of action and outcomes. QJM. 2004;97(7):385-395.

«Oksimer» GBT markazi kontaktlari

By Для врачей